کلمات ترکی دخیل در زبان فارسی
در این ضمیمه سیاهه ای از کلمات ترکی دخیل در زبان فارسی ارائه شده است. در این هاوارد تذکر چند نکته ضروری است:
داشتم، به اصطلاح طلبه ها طر داً للباب) آوردم. طبعاً موارد دیگر که خارج از محدودهٔ کار من بوده اند، در این جا فروهشته ام (نگا: مقدمه). حضور کلمات ترکی در فارسی بر دو گونه است. حضور تام و یا تغیر یافته، حضور ناقص به عنوان بخشی از کلمه، مثل حضور ان» مأخوذ ار ترکی (نگان ان ) در کلماتی چون: انجام / انبار / انبوه / اندوختن... برای افاده مفهوم «شدت و مبالغت» (نگا: حاش) و یا به صورت
ناشری ترکی مشاهده می شوند. کذا پسوند فاعلی - قوچ» (کگوش) در کلمات: بازیگوش / پیچگوش (پیچگوشی) پیچگوش: وسیله پیچ دهنده / بازیگوش: بازی کننده/ شوخ (ربطی به گوش و حلق و بینی ندارد). پسوند صفت مفعولی باز» ترکی در کلمهٔ دراز (شکاف / از مهمینلر دریدن)، پسوند صفست " در کلمه شکنج از مع بيلدر شکستن) ) . . . السخ. أصولا شد را جای خود مفصلی بحث نموده ام که اغلب پسوندهای ترکی فارسی حضور دارند. من این نوع کلمات را در این لیست نادیده میگیرم. تنها قسم اول
فارسی بدأن اضافه شده است. چاپيدان، کو چيدن، تاراندن... (که بعد از حذف علامت مصدری، بن ترکی کلمه باقی خواهد ماند)... این موارد را نیز در این لیست آورده ام. اکثریت کلمات گرد آوری شده در این سیاهه صد در صد ترکی هستند و اصالت آنان قابل بحث نمی باشد. ولیکن برخی دیگر را من به دلایلی اصالتاً ترکی می دانیم ولیکن نظریه من می تواند قابل بحث باشد. علی الاصول زبانشناسی یک علم نظری است و بسته مواردی می رسیم که کسی نمی تواند بگوید این است و جز این نیست. در این گونه موارد من در متن دلایل خود را بر صحت نظر خود بیان داشته ام ولیکن احتمال خلاف ان را هم نباید از نظر ورز داشت. این نوع کلمات را افزودن حرفسا ( بعل از پارانتز آورده ام. این
همان منشاء ترکی اخذ شده است.
در این لیست کلمه بیرون پارانتز شکل فارسی شده» کلمه است و کلمه داخل پارانتز، شسکل
ترکی (یا به نحوی مأخوذ از ترکی) است که ذیل کلمه اود در این فرهنگ ضبط و توضیح داده شده است و لذا باید به کلمهٔ اود مراجعه کرد.
الگو اوله مک) الوس (اولوس) الیجه ( الا) امروت (آمروت)امید (او مماقی)
اوماج اوماج ) اویماق / ایماق اویماق ۱ و ۲) ایاس / ایاز (آیاز) ایاق (آیاقی ) ایز (ایز) یل (اثل) ایلچی (ائل) یلخی ایلخی) یلدگز (ائل) ایلغار ایلقا ماق)
نسبتها باتلاق (با تماق) باج (باشی )
ارج ارک) ارخالق (آرخا) اردک (اؤرد کا) اردو (اوردو)
ارز (اراک) ارس (آز) أرسلان / اسلان (آرسلان) ارگ (اراک)
ارمغان (آرماغان) قا ارغوان (ارقووان) از گیل (از مک) استاد (اوز) أشتلم (هؤلتولم) شک اٹکشی) اِشک ائش کا) شکنه (ایچ مک) اشکال ایشگیل)
غر/ اوغور (اوغور) إفجه (ائور)
افسانه / افسون (اؤوسون) اصلان (آسلان) اکدیش (ایگدیش) ال بل (بئله)
الاق اولاماق )
الدنگ (اوّلمکالدوروم، بلد وروم (اژلمکی) الک (اله مکا)
آل بیابانی (آل ) آلاچق (آلاچیق) آلاله (آل ) آلاییدن (آل ) آلب ارسلان / نام (آرسلان) آلفتن (آل ) آلوآلوبالو/
آلو چه (آل / آلچا) آلودن (آل ) آماج (آماج) انقوت (انقیت) آیین (آیین - شایین)آهار (آخماق/ آجارلی)
آهسته (آست)
آویشن (یووشان) الفسف
آتابک
(آتابگ) به (أوبا) تاقی (اوند)
آذربایجان آذوقه (آزوغا) آرمان (آرمان) ق آرزو (آرزی) آرنج (آییرماق) ارواره (اوورت) قی آزار / آزردن (آزار) قا آستانه (آست) آستر (آست) آستین (آست)
آسیب /
پای / پاپای) پایاپای ( پای) پخش (باغیشی) قی پُر () پرت / پرتاب / پرتو (پرتمک) پرداخت / پرداختن (پارلاماق)پُرز () پرونده (بله مک) قی پس / پستان (پرَسپشک (پوشک) پلشتی (بله مکپلنگ (قاپلان) ق پلو (پيلاو) پهن (په یه) (και εκλεκ پور/ پول (پزرچوک) پوسيدن/ پوک (پؤس) پونه (بوغ ) پیراهن (بورومکا) قا (پیس)
لسدة
تاب / تاو/
تاباندن / تاییدن / .. ( تاو) تابین (تا بین ) تاج / تاژ (داش ) قا
(پؤرسوق)
ہو/ بوییدن/ بوجاری / بوق / بوستان (بوغ ) بوته (بیتمک ) بوران (بورومک) بورانی (بورانی) بورقو (بورمک / بورماق) بوریا (بورومک) قی بولاق اوتی (بولاق)
بیابان (یاہان / یاوا)() بیجار (پثنجر)
بیرون (بورون بورماق) قا ېيغوله (پیه) ہیل (بئل) بیلدیرچین (بیلدیرچین)
په پاتیل (باید) پاچه (با جا) قی پاداشی (پای) قی پاک / پاکيزه
نل گرفتن
(بول) بلغاک (بو لاماق) بلغور (بؤلمک) بلونده (بله مکا)بنجالی (بو ناماق) بلک (بله مک)
با جه (با جا) باجناق (باجی) بار (بار/ وأر) باریک (وارماق) قا با دیه باید ا) باسلق / باسمه باسماق) باش / باشلق (با شرای ) باشه (باشی ) باغ (باغ) قا باقرقره (با غیر / قارا) باقلا (باغ) باقلوا (باغ) بال (دال )بام (دام) ق بالابان بالابان / بانگ / بان) بانو (بنگز)بای / بایغوش (بای) بربر (بلگه) ابت: (بود )
تاجیک (تابت ) ترمه (دور مک) توبره (توربا) جخربزه (کور ) تار/ تاریک تاشت (ت سستی)توپ (توپ) جرگه (جرگه) (دار) قی * | توپول / توپولو جرقه (چیراق) تاراج (توپ) جریب (جیرماق ) (تاراماق / تشک (داؤشه مک) توپیدن (توپ) جعنلق تالاماق) تغار (تاقار) تو تک (تزتمک) (جزوهللاغی) تاراندن (تاراماق) تفنگ (تو فک) توتون (تو تمک) جقه (جیغا) تار و مار / تارک تک (تک) توخس (تژسی)جک () (تأراماق) تکر (دگیرمان) تور (تور) جگن (جه ین) تازی (تات ) تکل (تکه ) توسن (تاوراماق) جللہ (چالماق) تاسی (داز) تکمار (تو خو ماق) توشه (دوشی ) جلگه (چزل) ستاش (داشی ) تکمه (دوگمک) تولک (تؤله مک) جخلمبر(جولو نيور) تافتن (تاو) تکه / لقمه (تیکمک) توقه (توق) جلودآر (جیلو و) تالار (تالوار) تکه / بزنر (تکه) تومان (تؤمن) - جند (کند) قی تاوان (تاوان) تکیده (دگمکا)تون (تین) جوال (چو خا) تبار (داوار) تگرگ (دگیرمان) تونکه (تون ) جوجه تپاندن (تپمک) تل (تثل) تون بتون (تون ) (/ تپق (توپ / توپوق) تله (جله) جو جرمکتپه (تپه) تلاش (یکی ) جوخه (جوؤقا) A)تپیدان (تپمک) (دالماقى) تیپا (تپمک کتق (تو تماق) تلو اسه (تالواسا) تیر (دیر) (جور/ تهر)تخم تمشک اٹکشی) تیرک (دیره مک) جوهر/ رنگ (دوغماق / توخو م) تمغا (امغا) تیز (تئز / دیز ) (چو ویتا/ جوهر ) تخمار (توخحوماق) گنبان (تو مان) جو/ نهر (سو)تخماق (تؤخوماق) تنبل (توام) قي تیلیت (تیلته / تیل) جویدن تر (تر)تنخواه (تنگ) تیمچه (تیم) (گه و مکتراشی / تراشیدن تنسخ / تنسوق تیمور / نام (دمیر) جیحون (چای) (تاراماق) (تانسوق) & جیک و پیکا ترخان (تارخان) تنگ (تؤنگ) جاجیم (جئجیم) (جیک) ترسا (ترس) تنگ / تنگه جادو جیوه (جو وه)
& ترک / مردم () (تنگی) (نادا داشی) قی ترک / ترکش تنگری (تانری) جار (مجار ) چابک (چاپماق) (ترکی) توان (تاو) جاشیر (چاشیر) چاپار (چاپماق)
خامه / سرشیر
انعاماً )
خامه/ قلم (قامماق)
خان (/ ثحاقان) خانم (خان / بگ) خایه (خایاقایا) خدا (قوبت) قی خربزه (قار پیز) قی خرمن (قار ماقی ) خشک (کئشخم (کم) خم/ خمره (گؤممک) خمیازه (یایی ) خیار (خیار) قی
خیز / خیزیدن (قبزماق)خواجه (قوجا) قی خوب () خورجین (خورجوان)خوشه (قوشا / قوشما قی)
داد اداداش (دده ) دارو
(داری / در مکا) داروغه (دار غا) داغون/ داغی (داغيتماقي)
دالی (دال )
دالان (دالان)
چوپان (چؤبان) چو خا (چو ) چودن (چودان) چوگور (شیدایرغی)
چون (ایچين/ اؤ چون) چيت (چیت) چينخه(چيخماق)
خاب (خحاب / قاو) خاچ (آغاج ) خاتین (خاتون) قی خارا / سنگ (قارا)
خاشاک (خاشا)
خاقان
(خاقان / خان)
چربی (جیرگ/ چرخه (جهره) قا
چروک (چؤرو مک) چروکيدن (چؤرو مک) چریک (جرگه) چزاندن (چئزمکی) چغری / چرخی (چاخیر ) چغاله (چاغا) چنندر (چڑکمک/ چو غوندور) چک / چکا چکاچکامه (چ کمکی) چکاندن (چاقماق) چکشی / چکمه چکه / چکیدن
چليک / چليکه (چلیکا) چله / چاق (جیرگ) چماق (چوماق) چمپاته
(چژملمکی)
تعتباهيتيه
چاپيدان (چاپماق) چاتمه (چاتماقي) چاخان (چاخحماق) چادر (چادیر) چارق (چاريق) چارقد (چارقات) چاروادار(چاودار) چاق / چاقال / چاقالو (ساغ) چاقالا (چاغا) چاقو (چاخماقی ) چاک (چات)چال / چاله / چالاک / چالشی (چالماق)
چاییدن (چرله مک) قی چپاول (چاپماق) چپقی (چوبوق)
- تحديدية
دالبوزه دغلغان (دوشی ) زیرک (زیرک) (دال / دالبینماق) (داغداغان) دوشی / کتفا دام (دام) د کلي (تکه ) ( دؤش) ساج (ساج) دانگ (تنگ) دگمه () دولاب (دولاب) ساچمه (ساچماق) داو (تاو) دگنک (دگمک) دولاغ (دولاماق) ساچیق (ساچماق) دایه (تا یا ) دلمه (دولماق) دونر (دژنمک) ساخلو دایی (دایی) دلواپس (تالواسا) دویدن (تاو) (سا خلاماق) دانه (تپمک) دلیر (ڈالی) ذیاق سارق (ساریماق) دټوس (توپوز) دام (تؤم) (دایاماق / دایاق) ساغر (سا غیر) د چار (توش) دمار دیشلمه (دیشی) ساغری (ساغری) د خمه (داخحما) (دامماق / دامار) دیگر / دیگرگون ساق / ساقه (ساغ) درب داغون دماغ (داماقی ) (دگیرمان) ساک ساک (ساغ) (تاراماق / دم / دمبه دیلاقی (دای ) سال / سالک داغيتماق) دمّرو (تؤنقرا) دیالماج (ديل) (سال)
دمق (داماق ) د يو (دثو) ق سام/ سرسام درنا (دورنا) دمل (تؤم) لی۔ (سام) دنبال / دنبلان ران/ رانکی سامان (سا همان) قی (در مکا) (تو) (یان) قی سان (سان) درو / درویدن دهباشی رشتن ساو (ساو) (در مک) (باشییوز باشی) (اثشمک ) قی سبو (بارداق) درون (درین)دهره (د هره) رنجیدن سپر (چپر)درویشی دهل (داوول) (اینجیامک) قا سراغ (سوپرماق ) (تاوراماق) دور جين 3 سرتق دریا (درین)(درّزمک / دوَزون) (ساغسآغان) (سیرتیلماق/ در یادن / دره دوختن زاغی (چاخیر ) سیرتیق) (دره / تارا ماق) قی (توخحو ماق) زالو (زلی) سرشم/ سرشت / دستاق دود/ دود زرد الو سراشتن (سیر ) (تو تماق / دوستاق) دودمان / دودول (آلچا / آل ) سرشک ائکشی) دستگاه (توتمک) زرشک (انکشی) سرگین (سرمک) (دزگاه) دوراق (دورو) زگیل (زیییل) سنر/ سریدن / دستور (دو ستور) دوزمان (دوز مک) زنجیر (زینجیر) سر سمره دشت (داشی ) دوست (توشی) زول زدن (سوروشمک) د شنه (دثشمک) دوشی / دیشمبا (زول / زیلله مک) سرمه
(سؤرمک/ سؤرمه) سوسوآمدن شلمه طپانچه (تپمک) سرنا (زیرنا)(سو سو) (شلمه / چالماق) طغرا (تو غرا) سنزمه (سوزمک) سواک / سوگ طوقي (توغرا) ست (سوسماق) (سؤخحماق / زوغ) شن/ شنگول طومار (دور مک) سقال (سو) قي سوگلی () (شن) ق سقز (ساقیز) سولماز / نام شور/ شوره قاب (قاب) سقلمه (سؤحماقى) (سوالماقى) (چور / شور) قابلمه (قاب ) سکندری سوی / نژاد شو دورغو قاپو/ قاپوچی (سوى ) (شیدایر غی) (قاپأماق) سگرمه سیاق (سایماق) شولا (چول) قاپوق (قابیتی) (سگریمک) سیبک (سیبکشوهر ار) قاپیدن (قاپماق) سلانه (سالماق) سیحون (چای) شیار (یارماق) قی قاتقى (قاتماقي) سمرقند (کند) سیر(ساریمساق)شیشک (شیشمک) قاتمه (قاتماق) سب مانوي ش شیشلیک (شیش ) قاتی / فاطر (سومو/ سمنی) شاد (شاد)شیلان (شؤلان) ق (قاتماق) سنجاق شال (شال) & قاچ (قاچ) (سانجماق) شاورما عرا (ارا) قاچاق (قاچماق) سنگ (چانتیل)(قاوورماق) عراق ایراقی) قی قاراشمیشی سنگر (سنگیر) شبیخون (آخماق) عرغه لی (آرقالی) (قاریشماق) سهمگین (سهام) شتاب / شتافتن t قاراماسی سو (سو) (تاو)غاز (قاز) (قاو ورماق) معنوی پویر شخم (شوخوم) غنچه (قونچا) قاشی (قاشی ) (سؤېورمک) شخودن غوره (قورا) قاشق (قاشیماق) سود (سؤت) (شیغیماق) غوزه / قوزک قاق (قاخ) (Y ) U5Uj سوراخ / سولاخ شفتالو (قواز/ قوزا (سو) (آلچا/ آل ) غول (قول) قاطر (قاتیر) مسورتمه شغال ()قالپاق (قالپاق) (سورومک) شکنجه بین فشنگ (فیش) قالتاق (قالتاق) صورجی اٹکشی) فریفتن (فیر) قی قاوبت (قاووت ) () شل / شله (شور) قایم (قاییم) سورسات شللاق (شاللاق) طارم (تاریم) قایقی (قاییقی ) () شلتاقي (شیلتاق) طاق / طاقچه فبراق (قيوراماق) سوزن (سوسمک) شلتوک (چلتیک) طاقه (داغ ) قبرغه (قابر قا
کره (جیرگ) کناره (کره ) قی کریوه (گیر مکا) کس (کز)کسمه (کسمک) کشک (کئش ) کشیک (کئشیک)
کلان (Sالان) کلاش (قالتاق) کلبه (کؤل) کلکی (کلکی) کلنگ (كزلونگ) کلوچه (کؤل) کلوخ ()کلون (کؤله) کليجه (کؤله) کم/ کمان / کمر/ کمند (کم) کامحه
ک
کابین/ مهر (کبین) کاج (آغاج ) قی کارد (کرتمکی) کاکوتی (ککلیک) کال (کال) کاه / که (گومگ) کاواک (قاواق) کاویدن (قاو ماق) کایاک ( قایماقی ) کباب (کاباب)کبچه / کپچه
قرت (قوروماق) قرقاول (قارقاوول) قرقی (قیرقی) قره (قارا) قره قرابت (قارا) قرنی (قارا) قرمساق (قورماق) قرمه (قاوو ماق) قزال (گازال) قزاق (قازاق) تزل / قزلباش (تیزیل)
کوچ/ کوچه/ کوه () قی گل ()(میتیل) کوچيدن' () کوهان (كؤون) گل / و گشاد (گئن) مزقان کودک (گوده) کوی () گلشن (شن) (میزیلاد اما قی) کودن گؤوده) کیجیم (جئجیم) گلنگدن من / وزن (باتمان) کور (ثور) کیز/ نمد (کئچه) (گلمک) منجلاب کورا کور ) کیپ (کیپ) گلین باجی بوناماق) کوران (کوره مک) کین (کین / قین) (گلمک) منکبرنی / نام کورپه (رپه) گم (گؤممک) (ېنگز) کورپی (پرو) گاز (قازماق) گماردن منگ / ملنگ کوره (کور ) گاو آهن (گؤنده رمکبنگی) که از (کوز ) (گو وهان) گمان (گومان) ك ه (کؤزه) گاه (قات) قا گناوه/ شهر(يووا) ناچار (آچماق) کوس (کزی)گبه (گبه) گنده (گؤوده) نه د يرقولو/ کوسه (کوسا) گدا (گده)گوارا (نه- نه دیر) گو ک/ مرتب گدار (گو دمک) (گه و مک) نعلبکی (کژکی ) گدوک (گدیک) گوجه () (نلبه کی) قا اک / بخیه گذاردن گورکانی سوک ٤) (قویماقی) قی (کؤره کن) واشه (باش ) کو ک/ کاهو گر/ اخگر (قور) گول (قول) و الک (او هليکی) (کؤکی ) گرگ (قورت)گون (گون) وروجک کول / ېو ته (کول ) گرگان/ شهر گونی (چانتا)بور و مک) کولاب () (قوزرقان) گیاه (قبیماق) قا وشاق اوشاق) کولاک (کو لک) گز (کز) گیلاس (کیراز)کول/ کوله / گز/ گزمه / گزن هاله (ايلا). کولی (کؤله) (گز مکا) لاله (آل ) هالو ( الوق) کولش گزیدن (قازماق) لندهور هموار (هامار ) قی (کؤل / ) گسیختن هاون (هویگکولی (کسی مکا)لنگ / لنگه هردن بیل/ (کڑی / کژله) گستاخ (گوستاخ) (تنگ) هردن بیر بیر) کوماج () گستره / گسترده/ لوله هنگ هراس / هرز (اسی) کومه گسترش / لوله هين) هرگز (ارکن) (کؤمه / گؤممک) (گؤسترمک) f هشری (اشماق) کونده (گؤوده) گشتن (گز مکمتیل / متقال
يوقور (يؤغون / يو غور ماق) يولاف (يولاف) یونجه (یونجا)
یاب (یاو-آیابان)
یا پانجی (یا پماق) يا تاغان (یا تماق) یاختن / ياخته (آخحتا)
یار (یارماق)یارا/ یا رستن (یاراما قی) یارد انقلی (یاراتماقی) یارقیچی (یارماقی ) یارلیغ (یارلیق)
(یایی ) یا شار (یاشا ماق) یاغی (ياغی) یال (یالی ) یالقوز (یالقیز) یام / یامچی (یام) یاوه (یاوا) یباب
(یابان) یاتاقی (یا تماق) یدک (یثد ک) Ji (یئر) یرانداق ان ) یر به یر (یئر)
منبع : از کتاب دیل دنیز اسماعیل هادی
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر